<\/p>\n\n\n\n
\u015eehirlerin kadimi genelde yenisinden g\u00fczeldir. Eski \u00c7ine, yeni \u00c7ine’nin 10 km ilerisinde;Ahmet Gazi Camii, Ahi Bayram ve \u0130brahim t\u00fcrbesiyle bilinmeyen k\u00fclliyeli \u015fehirler listesine eklenecek bir beldedir. Ayd\u0131n’dan Mu\u011fla’ya giderken soluklanabilece\u011fimiz bir kervansaray h\u00fckm\u00fcnde ve bir k\u00fclliye tarz\u0131nda planlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bize ula\u015fan yap\u0131lar cami, t\u00fcrbe, \u00e7e\u015fme. Bah\u00e7esi zeytin ve narenciye a\u011fa\u00e7lar\u0131 ile s\u00fcslenmi\u015f\u00a0 bu mekan\u0131n hemen yan\u0131ndaki heybetli \u00e7am a\u011fa\u00e7lar\u0131 da \u201csizden \u00f6nce biz buradayd\u0131k\u201d diyor.
Cami duvar\u0131na dizilmi\u015f mezar ta\u015flar\u0131 da bizlere b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f, dipnotunda tefekk\u00fcr\u00fc mevt yazan, abidevi imza h\u00fckm\u00fcndedir. Mezar ta\u015f\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde eskiden de dikkatimi \u00e7ekerdi; fakat de\u011ferini anlay\u0131nca mezar ta\u015f\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde daha fazla dikkat kesiliyoruz. Hangi d\u00f6nem olabilir, bayan m\u0131, erkek mi? Fesli bir ba\u015fl\u0131k son d\u00f6nemi ifade ediyorsa, s\u00fcsl\u00fc bir mezar ta\u015f\u0131 bayan mezar\u0131 oldu\u011funun i\u015faretidir.
Ahilerin Anadolu’nun her kar\u0131\u015f\u0131n\u0131 manen fethetti\u011fine g\u00fczel bir \u00f6rnek olarak ahi t\u00fcrbesi. Biraz ileride Yata\u011fan il\u00e7esinde Ahi k\u00f6y\u00fc olmas\u0131 veya Kazda\u011flar\u0131 eteklerinde Ahi k\u00f6y\u00fc bulmak bizi \u015fa\u015f\u0131rtmamal\u0131, Anadolu’nun en bat\u0131 ucunda Ahi t\u00fcrbesi bulmak da hayrete d\u00fc\u015f\u00fcrmemeli. Ahiler Sahabe efendilerimizi model al\u0131p ula\u015fabildikleri her yeri \u0130slam ile imar etmek i\u00e7in yola \u00e7\u0131km\u0131\u015flar , Rabbimiz c\u00fcmlesinden raz\u0131 olsun. Amin.
Cami minberi ilgin\u00e7 duruyor; fakat boya orjinalli\u011fini bozmu\u015f, t\u0131pk\u0131 ta\u015f duvarlar\u0131n i\u00e7 taraf\u0131na yap\u0131lan s\u0131van\u0131n i\u00e7 mekan\u0131n havas\u0131n\u0131 bozdu\u011fu gibi. Kadim camiler s\u0131vadan ve boyadan kurtar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Cami d\u0131\u015f\u0131 restore edilmi\u015f; fakat t\u00fcrbe de himmet bekliyor. Kadim binalar\u0131n makyaja ve peyzaja ihtiyac\u0131 yok. Sadece asl\u0131na uygun yap\u0131ls\u0131n yeter. Rabbimiz tarihimizi asl\u0131na uygun onaranlardan raz\u0131 olsun. Amin.
Bu vesileyle tarih merakl\u0131lar\u0131na iki g\u00f6rev d\u00fc\u015f\u00fcyor: \u201cAhmet Gazi kimdir?\u201d ve \u201c\u0130brahim ve Bayram isimli ahiler kimlerdir?\u201d sorular\u0131na cevap bulmak. Ahmet Bey’i ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Mente\u015fe beyli\u011fine ula\u015faca\u011f\u0131z. Derin bir Mente\u015fe beyli\u011fi okumas\u0131 ya\u011ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yeni \u015fehirler ke\u015ffedece\u011fiz. \u00d6zellikle Bat\u0131 Ege y\u00f6resinde Mente\u015feo\u011fullar\u0131 ve Ayd\u0131no\u011fullar\u0131 beyliklerinin imar faaliyetleri incelenerek seyahat yap\u0131l\u0131rsa \u00e7ok zengin i\u00e7erikli gezi olcakt\u0131r. Hemen ekleyelim b\u00f6lgeye gelen seyyahlar okunmal\u0131, \u00f6zellikle \u0130bn Battuta ve Evliya \u00c7elebi mutlaka okunmal\u0131. Eski \u00c7ine’nin az ilerisinde bulunan Ak\u00e7aova beldesinde Eski Koca Camii kar\u015f\u0131ma \u00e7\u0131k\u0131nca hemen kaynaklara sar\u0131ld\u0131m. K\u00f6y gibi yerlerde tarihi eserler var. Acaba yan\u0131ndan ge\u00e7ip fark etmedi\u011fimiz\u00a0 daha nice eser var. Yeni yolculuk i\u00e7in rota \u00e7izerken, rotam\u0131n g\u00f6rmedi\u011fim yeni beldelerden ge\u00e7mesine dikkat etmeliydim. Bulabildi\u011fim kaynaklardan okumaya ba\u015flad\u0131m.\u00a0
Alanya’dan yola \u00e7\u0131kan \u0130bn Battuta genelde ahi zaviyelerine konuk olarak Anadolu’yu geziyor. Onun izinde ahi zaviyelerini ara\u015ft\u0131rarak yolculuk ve bir belgesel \u00e7ekimi ne g\u00fczel olur. Yata\u011fan’da Ahi Ebubekir t\u00fcrbesi dikkatimi \u00e7ekti, buras\u0131 temik santral memleketi de\u011fil miydi? Sonra hemen yan\u0131nda Turgut beldesi var. \u015eimdi k\u00f6y gibi ; fakat i\u00e7inde tarihi \u0130lyas Bey Camii ziyaret\u00e7ilerini bekliyor.
Okumalar\u0131m s\u0131ras\u0131nda fark etti\u011fim Be\u00e7in\/Pe\u00e7in \u015fehri bu yolculu\u011fa damgas\u0131n\u0131 vurdu. “Milas h\u00fck\u00fcmdar\u0131 bize binek hediye etti, ihtiya\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131 eksiksiz g\u00f6rd\u00fc. Onun kona\u011f\u0131 Milas’a iki mil uzakl\u0131kta bulunan Bercin (Pe\u00e7in) kasabas\u0131ndad\u0131r. Buras\u0131 yeni kurulmu\u015f, yeni binalara ve mescitlere sahip k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u015fehirdir. Bey, tepe \u00fczerinde kurulu bu \u015fehirde yeni Cuma camii yapt\u0131rmaya te\u015febb\u00fcs etmi\u015fse de hen\u00fcz tamamlayamam\u0131\u015ft\u0131r. Burada kendisiyle g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fck. Sonra Ahi Ali ‘nin dergah\u0131na misafir olduk.” (\u0130bn Battuta Seyahatnamesi, A. Sait Aykut \u00c7evirisi, YKY, Cilt1, s:412) Mente\u015fe beyli\u011fi merkezi , imar edilmi\u015f bir m\u00fcsl\u00fcman \u015fehir. Mente\u015fe beyi Orhan Bey taraf\u0131ndan kuruluyor. Be\u00e7in kalesi diye ge\u00e7iyor, yol ayr\u0131m\u0131nda tabelada da \u00f6yle yaz\u0131lm\u0131\u015f; fakat bu \u015fehri anlatmaya kale ifadesi yetmez. Kalenin ard\u0131nda platoda kurulmu\u015f \u015fehrin her ad\u0131m\u0131 bir tarihi eser. Orhan Bey Ulu Camii, Ahmet Gazi Medresesi, Seymenlik Zaviyesi, Hanlar, Hankahlar, Hamamlar… Emir Avlusu denen tam fonksiyonu anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015f devasa b\u00fcy\u00fck avlu. Acaba bu alan \u00e7ar\u015f\u0131 m\u0131yd\u0131? Tarihi imza niteli\u011finde mezarl\u0131k. \u015eehir bug\u00fcn harabe \u015feklinde olabilir, ben o harabelerde \u0130slam \u015fehrini hayal ediyorum. Merkezinde Ulu Camii, \u00e7evresinde medreseler, hanlar, hamamlar, zaviyeler, \u00e7ar\u015f\u0131. \u0130bn Battuta Be\u00e7in’de Ahi Ali zaviyesine konuk olmu\u015f, acaba hangi zaviye, seymenlik mi , di\u011feri mi? \u0130bn Battuta geldi\u011finde Orhan Camii temellerinde imi\u015f, caminin tamamland\u0131\u011f\u0131n\u0131 Evliya \u00c7elebi’den \u00f6greniyoruz. “Bir\u00e7ok y\u0131llar bir ecinne beyi zapetmi\u015ftir. Sonra Mente\u015feo\u011flu Ahmed bey ilmin kuvveti ile zaptetti ‘Bey Cin’ kelimesinden bozma olarak Becin denilmi\u015ftir. Milas nahiyesidir. Keth\u00fcda yeri vard\u0131r, serdar\u0131 Milas’ta oturur. Kalesi, Milas sahras\u0131na kar\u015f\u0131 dikd\u00f6rtgen \u015feklinde , etraf\u0131 bin ad\u0131m olan bir kaledir. K\u0131bleye bakan bir kalesi, dizdar\u0131, yirmi neferi vard\u0131r. Mente\u015fe hakimleri su\u00e7lular\u0131 burada hapsedeler. Kap\u0131s\u0131n\u0131n iki taraf\u0131nda mermerden arslanlar , kale i\u00e7inde bir mescid,yirmi toprak \u00f6rt\u00fcl\u00fc ev vard\u0131r. D\u0131\u015f varo\u015fu \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u015fehir imi\u015f. \u015eehrin d\u00f6rt taraf\u0131 b\u00fcy\u00fck kale imi\u015f. Bu varo\u015fta bir ulu camii vard\u0131r… Camiin uzunlu\u011fu ve eni y\u00fczer ayakt\u0131r. \u0130\u00e7inde onalt\u0131 \u00e7am dire\u011fi vard\u0131r. Caminin \u00f6n\u00fcnde Ahmeda\u011fa Medresesi vard\u0131r. Kale kap\u0131s\u0131 ile medrese aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck sofa vard\u0131r. Sofan\u0131n yol a\u015f\u0131r\u0131 k\u0131blesinde Gazi Ahmed Bey’in ailesi ve \u00e7ocuklar\u0131 bir t\u00fcrbe i\u00e7inde yatar.” (Evliya \u00c7elebi Seyahatnamesi) Nedense Evliya \u00c7elebi bu \u015fehri fazla anlatmam\u0131\u015f, burada tam metin olmama ihtimalini de ekleyelim, \u015fehri tam anlatmama sebebini c\u00fcmle aralar\u0131ndan anlayabiliriz. “D\u0131\u015f varo\u015fu b\u00fcy\u00fck \u015fehir imi\u015f” c\u00fcmlesinden \u015fehrin daha o d\u00f6nemde harebe haline geldi\u011fi sonucuna varabiliriz. Yine sat\u0131r aralar\u0131ndan Orhan Camii’nin ah\u015fap direkli oldu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz. Ben gitti\u011fimde yine Orhan Camii temellerindeydi. Mihrap belli, d\u0131\u015f duvar belli y\u00fckseklikte duruyor, d\u00f6\u015feme ta\u015flar\u0131 ge\u00e7mi\u015ften selam ediyordu. Ahmet Gazi Medresesi tadilatta, restorasyon \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 g\u00fczel gidiyor. \u0130n\u015faallah buras\u0131 do\u011fal g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc bozulmadan aya\u011fa kald\u0131r\u0131l\u0131r. Bunu \u015fehir ilgiyi hak ediyor. B\u00f6yle \u00f6nemli beylik merkezi \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc olarak incelenmeli. Ayn\u0131 \u015fekilde Balat’da bulunan \u0130lyas Bey Camii Fethiye’den (Mu\u011fla, Yata\u011fan, Turgut, Eskihisar, Eski\u00e7ine, Milas, Be\u00e7in, Balat) ba\u015flayan Mente\u015fe beyli\u011finin \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131, ayn\u0131 zamanda i\u015f\u00e7ili\u011fi ile de k\u00fclliye olarak in\u015fa edilen mimari eserlerle de \u00fcst s\u0131n\u0131rda.
Balat ismi zikredildi\u011finde hemen akla \u0130stanbul’un Balat semti geliyor. Hay\u0131r biz ba\u015fka bir Balat’tan bahsediyoruz. Balat, Bafa g\u00f6l\u00fc ile Ege denizi aras\u0131nda kalan Milet harabeleri yan\u0131na kurulan \u015fehidir. \u015eimdi neredeyse o eski \u015fehirden sadece \u0130lyas Bey k\u00fclliyesi kalm\u0131\u015f; fakat \u015f\u0131k bir kal\u0131\u015f bu. Tek ba\u015f\u0131na ben buraday\u0131m diyor. Cami kap\u0131 giri\u015findeki mermer i\u015f\u00e7ilik burada bir sanat ve zanaat medeniyeti y\u00fckselmi\u015f , anlad\u0131\u011f\u0131 dilden romaya meydan okumu\u015f, diyoruz. Sadece mihrab\u0131nda seccade olan \u0130lyas Bey Camii’nde iki rekat namaz k\u0131ld\u0131m. Buras\u0131 nas\u0131l ihya olur? \u0130lyas Bey k\u00fclliyesinden medrese, hamam g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015f, geni\u015f bir avlu i\u00e7inde burada bir \u015fehir merkezi kuruldu\u011funu anl\u0131yoruz. Bu merkezi \u00e7evreleyen ah\u015fap, ta\u015f, toprak (Y\u00f6reye g\u00f6re de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterir.) evler yenilenmeye a\u00e7\u0131k. Gelene\u011fimiz \u015fehrin kalbini g\u00fc\u00e7l\u00fc tutmu\u015f. Zaten ara\u015ft\u0131rmalarda g\u00f6steriyor ki evler yenilenir ve yenilenmeye a\u00e7\u0131k malzemeden yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.
Bizim nazar\u0131m\u0131zda k\u00fclliyeli \u015fehirler, bilinmeyen k\u00fclliyeli \u015fehirler ve terk edilmi\u015f k\u00fclliyeli \u015fehirler var. Ku\u015fadas\u0131 bilinmeyen ve terk edilmi\u015f k\u00fclliyeli \u015fehirler aras\u0131nda say\u0131labilir. Kalesi, kervansaray\u0131, Kalei\u00e7i camisi, hamam\u0131… gibi kadim eserleriyle tarihi derinli\u011fi olan bu \u015fehir, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde sadece yaz turizmiyle \u00f6n planda. Kervansaray\u0131n otel olarak kullan\u0131lmas\u0131 ziyaret\u00e7ilerin onu g\u00f6rmesine engel oluyor. Bu tip tarihi eserler kendi format\u0131na uygun, herkesin rahatl\u0131kla ula\u015fabilece\u011fi ve herkese a\u00e7\u0131k k\u00fclt\u00fcrel ortamlar olarak de\u011ferlendirilmelidir. Ku\u015fadas\u0131 sokaklar\u0131nda dola\u015f\u0131rken ister istemez bir yabanc\u0131l\u0131k hissediyorsunuz. \u015eehir yabanc\u0131 turiste ve yaz turizmine g\u00f6re kurgulam\u0131\u015f, ayn\u0131 \u015fekilde tasarlanm\u0131\u015f t\u00fcm k\u0131y\u0131 kentleri gibi Ku\u015fadas\u0131 da farkl\u0131 beklentileri olan ziyaret\u00e7ilerden yeteri kadar nasiplenemiyor. Asl\u0131nda farkl\u0131 ziyaret\u00e7iler, ucuz tatil i\u00e7in \u00fclkemizi tercih eden, esnafa bilinenin aksine yeterli katk\u0131s\u0131 olmayan yabanc\u0131 ve yerli turistlerden daha fazla katk\u0131 sa\u011flayabilir. Biz bu yaz\u0131 vesilesiyle Ku\u015fadas\u0131 ve di\u011fer kentleri, tarihi derinli\u011fine sahip \u00e7\u0131k\u0131p ger\u00e7ek manada medeni \u015fehir olmaya davet ediyoruz. Tarihi eserlerini, do\u011fal g\u00fczelliklerini \u00f6n plana \u00e7\u0131kararak sadece deniz ve kum ile an\u0131lmaktan kurtulabilirler. Deniz, kum \u00e7ok yerde var; fakat \u00d6k\u00fcz Mehmet Pa\u015fa Kervansaray\u0131 sadece Ku\u015fadas\u0131’nda var. Ad\u0131 sadece yaz turizmi, deniz, kumsal, yat liman\u0131, e\u011flence merkezleri ile an\u0131lan kentler \u00e7ok \u015fey kaybettiklerinin fark\u0131nda olmal\u0131lar. Antalya bu durumun ba\u015fka kurban \u015fehri; kale i\u00e7i, Yivli Minare ve Camii , Ahi Yunus K\u00fclliyesi, medreseler, camiler… ka\u00e7 ki\u015finin akl\u0131na Antalya deyince bu sayd\u0131klar\u0131m\u0131z geliyor.
Ku\u015fadas\u0131’nda \u00d6k\u00fcz Mehmet Pa\u015fa Kervansaray\u0131 en \u00f6nemli tarihi eser. Baba mesle\u011finden ald\u0131\u011f\u0131 lakab\u0131 farkl\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar yapsa da \u00d6k\u00fcz Mehmet Pa\u015fa asl\u0131nda \u00e7ok kibar ve de\u011ferli bir y\u00f6neticiymi\u015f. Ni\u011fde-Uluk\u0131\u015fla’da da k\u00fclliyesi bulunan hizmet adam\u0131na , Rabbimiz rahmet eylesin. \u00d6k\u00fcz Mehmet Pa\u015fa ayn\u0131 zamanda kaptan-\u0131 derya. Liman \u015fehri Ku\u015fadas\u0131’na kervansaray tercihinde kaptan-\u0131 deryal\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkisi olmu\u015f. M\u0131s\u0131r’da yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00fczenlemelerle ad\u0131n\u0131 hay\u0131rl\u0131 y\u00f6netciler aras\u0131na yazd\u0131rm\u0131\u015f. En son elinden d\u00fcnya mallar\u0131 al\u0131nm\u0131\u015f, Halep’e vali g\u00f6nderilmi\u015f ve orada vefat etmi\u015f. Ahirete g\u00f6nderdi\u011fi eserler bakidir. \u0130\u015fte y\u00fczlerce y\u0131l sonra bile ad\u0131n\u0131 hay\u0131rla ve rahmetle an\u0131yoruz. Rabbimiz bizlere de hay\u0131r ve rahmetle an\u0131laca\u011f\u0131m\u0131z baki eserler nasip eylesin. Amin.
Unutulmu\u015f sakin k\u00fclliyeli \u015fehir: Tire. \u0130zmir-Ayd\u0131n otoban\u0131 yol ayr\u0131m\u0131nda Tire’nin y\u00fcz k\u0131rk d\u00f6rt mihrapl\u0131 ve \u00e7o\u011fu selatinvari camilerine, k\u00fclliyelerine, bedestenine dikkat \u00e7ekecek bir i\u015faret yok. Sel\u00e7uk, Efes tabelalar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnce turizm felsefemizin \u00e7ap\u0131n\u0131 geni\u015fletmemiz gerekti\u011fini bir kez daha anl\u0131yoruz. Bu y\u00f6nlendirme eksikli\u011fi sadece Tire i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fil. Bir\u00e7ok beldenin yan\u0131ndan bihaber ge\u00e7ip gidiyoruz. K\u00fclt\u00fcr m\u00fcd\u00fcrl\u00fckleri ve belediyeler sadece bu tabela sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zseler \u015fehirlerimizin turizm geliri katlanarak artar.
Otobandan ba\u015flayan terk edilmi\u015flik, \u015fehirde de devam ediyor. \u015eehrin giri\u015finde ve i\u00e7inde de tarihi y\u00f6nlendirme i\u015faretleri yok. \u015eehir giri\u015flerinde harital\u0131 bir tabela olsa ve k\u00fclt\u00fcr m\u00fcd\u00fcrl\u00fcklerinin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 tarihi yerleri g\u00f6steren bro\u015f\u00fcrlerden o harita alt\u0131na s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lsa ne g\u00fczel olur. Daha \u00f6nceden okumam\u0131\u015f, ara\u015ft\u0131rmam\u0131\u015f olsam, \u015fehir merkezine hi\u00e7 girmeden yoluma devam ederdim. K\u0131saca Tireliler ve y\u00f6neticileri tarihine sahip \u00e7\u0131kmal\u0131. \u015eunu da ekleyelim, en az\u0131ndan Tire son d\u00f6nemde h\u0131zlanan tarihi yenileme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan nasibini alm\u0131\u015f; fakat uzun s\u00fcre unutuldu\u011fu i\u00e7in yap\u0131lacak \u00e7ok i\u015f var. Buna da \u015f\u00fck\u00fcr diyelim, eksiklikler giderilir ve Tire haketti\u011fi \u00f6neme kavu\u015fur in\u015faallah.
Evliya \u00c7elebi Ayasulu\u011f (Sel\u00e7uk\/Efes), Ku\u015fadas\u0131 \u015fehirlerini ziyaret ettikten sonra Tire’ye geliyor. Ayasulu\u011f\/Sel\u00e7uk antik ge\u00e7mi\u015fiyle g\u00fcndemde olan \u015fehirimizde benim dikkatimi \u0130sa Bey Camii \u00e7ekti. Bu ve benzeri abide yap\u0131lar k\u00fclt\u00fcrden, tarihten anlayan ziyaret\u00e7ilerini bekliyor. \u0130sa Bey Camii giri\u015f kap\u0131s\u0131 , mihrab\u0131 , y\u00fcksek duvarl\u0131 avlusu; Efes harabelerine meydan okumak i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015f sanki, yine m\u00fcthi\u015f bir mermer i\u015f\u00e7ili\u011fi g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00f6nemini yitirse de Beylikler ve Osmanl\u0131 d\u00f6neminin \u00f6nemli merkezi Tire izlenimlerimi Seyyahlar\u0131n Piri Evliya \u00c7elebi’den destek alarak yazaca\u011f\u0131m. “Ayd\u0131n Sanca\u011f\u0131 Pa\u015fas\u0131n\u0131n taht\u0131d\u0131r. \u015eehir 68 mahalledir. (N\u00fcfusu yakla\u015f\u0131k 5000 ki\u015fi civar\u0131)” G\u00fcn\u00fcm\u00fczde 16 mahallede 82000 ki\u015fi ya\u015famaktad\u0131r. “144 mihrap vard\u0131r. 36’s\u0131 m\u00fckellef sel\u00e2tinvari camilerdir. \u00c7ar\u015f\u0131 i\u00e7inde Yeni Cami kubbesi kur\u015funludur. Cemaati \u00e7oktur. Ulu Camii, evvelce kiremitli imi\u015f. Birkili (Birgili) Dervi\u015f A\u011fa tamir ettirip kur\u015fun d\u00f6\u015fetmi\u015ftir…” Ulu Camii restorasyonu yeni bitmi\u015f. Birka\u00e7 camide \u00e7al\u0131\u015fmalar s\u00fcr\u00fcyor. 144 mihrap bulmak zor; fakat kaynaklarda 50 civar\u0131 aktif camisinin \u00e7o\u011funlu\u011funun tarihi cami oldu\u011fu s\u00f6yleniyor. “Bu Tire \u015fehrinin cami, mescid, mahalle, \u00e7ar\u015f\u0131, pazar ve di\u011fer imaretleri Manisa \u015fehrinden \u00e7oktur ve b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Ama Manisa \u015fehrinde eski padi\u015fahlar\u0131n iki minareli camileri ve imaretleri \u00e7oktur. Ve gayet mamur b\u00fcy\u00fck \u015fehirdir… Yayladan bu \u015fehre bak\u0131l\u0131rsa Halep \u015fehri gibi kur\u015funlu bir \u015fehirdir.”
Manisa \u00f6ncelikle \u015fehzade \u015fehri oldu\u011fu i\u00e7in o zaman da Tire kadar tarihi yap\u0131s\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 halde \u00f6n planda imi\u015f. Bug\u00fcn de Manisa il, Tire il\u00e7e. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki fark\u0131 daha \u00e7ok Manisa’n\u0131n ula\u015f\u0131m \u00fcstl\u00fc\u011f\u00fcne ba\u011fl\u0131yorum. Saruhan Beyli\u011fi ba\u015fkenti Manisa’da beylik tarihi dakkate al\u0131narak gezilmeli. Tire’nin Manisa kadar geli\u015fmemi\u015f (!) olmas\u0131, tarihi dokuyu korumak i\u00e7in \u015fans olabilir. Geli\u015fmi\u015f \u015fehirden anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z nedir? Bu soru ayr\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu, y\u00fcksek beton binalar m\u0131, geli\u015fmi\u015flik g\u00f6stergesi, yoksa kapal\u0131 kutu dev AVM’ler mi?
“Sekiz kubbeli bedestan\u0131 vard\u0131r. D\u00f6rt demir kap\u0131s\u0131 vard\u0131r. Uzun\u00e7ar\u015f\u0131 gayet s\u00fcsl\u00fcd\u00fcr. Ba\u015ftan ba\u015fa beyaz kald\u0131r\u0131m d\u00f6\u015felidir. Her sabah temizlenip, bir zerre toz kalmaz. Sokaklar insan deryas\u0131 gibi kalabal\u0131kt\u0131r. Bilhassa haftan\u0131n pazar g\u00fcnleri \u00e7ar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131kmamak gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok kalabal\u0131kt\u0131r.” Evliya \u00c7elebi Tire \u00e7ar\u015f\u0131s\u0131na dikkat \u00e7ekiyor. Zaten seyyah\u0131m\u0131za g\u00f6re \u00e7ar\u015f\u0131s\u0131 olmayan belde \u015fehir olamaz. K\u00f6y ile \u015fehrin en \u00f6nemli fark\u0131 \u00e7ar\u015f\u0131 ve k\u00fclliye. \u201cTahrir defterlerinde rastlanan esnaf\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fi ve pazar yeri adlar\u0131 16\u2019\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131lda Tire\u2019de canl\u0131 bir ticaret hayat\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Ah\u00eelik te\u015fkilat\u0131nca \u00f6rg\u00fctlendi\u011fi anla\u015f\u0131lan esnaf\u0131n faaliyet g\u00f6sterdi\u011fi \u00e7ar\u015f\u0131 \/ pazarlar\u0131n say\u0131s\u0131 otuzdan fazla idi. \u015eehirde iki kervansaray, kalh\u00e2ne, tahinh\u00e2ne, kiri\u015fh\u00e2ne, serh\u00e2ne gibi imal\u00e2t ve ticaret mek\u00e2nlar\u0131 vard\u0131. Sadece vak\u0131flara ait d\u00fckkanlar\u0131n say\u0131s\u0131 560\u2019\u0131 buluyordu. Bedestendeki d\u00fckk\u00e2n say\u0131s\u0131 127 idi. Bu canl\u0131 ticaret ve imal\u00e2t sekt\u00f6r\u00fc \u015fehre d\u0131\u015far\u0131dan g\u00f6\u00e7\u00fc te\u015fvik ediyordu.” (T\u00fcrkiye Diyanet Vakft\u0131 \u0130slam Ansiklopedisi) K\u00fclliye\/imaret ve \u00e7ar\u015f\u0131 ile \u015fenlenen \u015fehir cazibe merkezi haline geliyor. Seyahatim s\u0131ras\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm kadar\u0131yla Tire \u00e7ar\u015f\u0131s\u0131, hala aktif ve g\u00fcndelik ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131yor. \u00d6zellikle sadece turistik e\u015fyalarla s\u00fcslenmi\u015f \u00f6z\u00fcnden kopar\u0131lm\u0131\u015f \u00e7ar\u015f\u0131 yerine hayat\u0131n tam ortas\u0131nda ihtiya\u00e7lar\u0131 gideren \u00e7ar\u015f\u0131 izlenimi ald\u0131m. Ahilik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in d\u00f6rt \u00e7ar\u015f\u0131 \u00f6neriyordum: Konya, Bursa, Mardin, Ak\u015fehir. Art\u0131k bu listeye Tire \u00e7ar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 da ekledim. Seyyahl\u0131k d\u00fcsturu “Sokaklar\u0131nda kaybolmad\u0131\u011f\u0131n \u015fehri tan\u0131yorum deme!” Belki kendimizi kaybetmedik; fakat hayran hayran Tire’nin tarihi yerle\u015fiminde gezerken arac\u0131 koydu\u011fumuz yeri kar\u0131\u015f\u0131rd\u0131k. Eski \u015fehrin giri\u015finde arac\u0131 park edeceksin ki ad\u0131m ad\u0131m tarihi \u015fehri tema\u015fa etme imk\u00e2n\u0131n olsun. Tire’de bir cami bah\u00e7esinde yere yatm\u0131\u015f halde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm s\u00fctunlar sanki o k\u00fclliyeli, bedestenli \u00e7a\u011f kapanmam\u0131\u015f izlenimi verdi. O s\u00fctunlar sayesinde k\u0131sa s\u00fcre de olsa \u015fehirlerimizi yeni imkanlarla de\u011ferlerimize uygun imar etti\u011fimizi, hayal ettim. Yine bir cami bah\u00e7esinde mezar ta\u015f\u0131n\u0131 araya s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f ve yoluna devam etmi\u015f duvar dikkatimi \u00e7ekti. G\u00fcya tarihi mezar korunmu\u015f yerinden kald\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f! \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6rne\u011fi de yine cami bah\u00e7esinden verelim. As\u0131l Karahasan Camii sonradan yap\u0131lan tarihi Karahasan Camii bah\u00e7esinde yeniden imar edilece\u011fi g\u00fcn\u00fc bekliyor. Tire’den iyi adamlar defterine kaydetti\u011fimiz Kaz\u0131m bey \u00f6zellikle bu konuyu not etmemi istedi. K\u0131saca Tire’de yap\u0131lacak \u00e7ok i\u015f var ve g\u00f6r\u00fclecek \u00e7ok yer var. “Evleri Tire sahras\u0131na bakan g\u00f6n\u00fcl a\u00e7\u0131c\u0131 evlerdir. Ahalisi garip dostudurlar. Askeri taifesi, bilginleri, zenginleri \u00e7oktur… Yiyeceklerinden tergamlek \u00fcz\u00fcm\u00fc, beyaz ekme\u011fi, tennur kebab\u0131, \u00e7e\u015fitli buzlu vi\u015fne ho\u015faf\u0131, beyaz kiraz\u0131 d\u00fcnya y\u00fcz\u00fcnde yoktur. Kestanesi, \u00e7\u00f6re\u011fi, tavuk b\u00f6re\u011fi me\u015fhurdur. Limonu, turuncu, nar\u0131, inciri, servi a\u011fac\u0131 \u00e7ok olur… Velhas\u0131l bolluk memleketidir.” Karl\u0131 vi\u015fne suyu i\u00e7tik, kiraz\u0131ndan yedik. Biraz daha uzun kalsak Evliya \u00c7elebi’nin not etti\u011fi yemeklerin izini s\u00fcrebilirdik. \u0130n\u015fallah ba\u015fka sefere. Tire’yi\u00a0 ziyaret listeme ekledim. Belli kriterlere g\u00f6re sakin \u015fehirler listesi yap\u0131l\u0131yor. Ben de kendi sakin k\u00fclliyeli \u015fehirler listeme Tire’yi ekledim. Bir de kalbi olan sakin k\u00fclliyeli \u015fehirler listem var ki onlar\u0131 da yeri gelmi\u015fken not edelim: Darende, Hadim, Tillo, , G\u00f6yn\u00fck, Birgi, Elmal\u0131, Seydi\u015fehir, Ak\u015fehir, Cizre, Gelibolu ve\u00a0Bilecik;\u00a0Kastamonu, Bursa, \u0130stanbul, Konya, Erzurum, Sivas, Edirne, Ni\u011fde, Eng\u00fcr\u00fc, \u00c7ank\u0131r\u0131 k\u0131saca t\u00fcm \u015fehirlerimiz g\u00fczel baz\u0131lar\u0131 sadece daha da g\u00fczel.
Birgi’ye ula\u015fmak kolay olmad\u0131. Asl\u0131nda bat\u0131-do\u011fu istikametinde deniz taraf\u0131nda gelirsek sorun yok. Biz kuzeyden ve do\u011fudan ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k; fakat ilk seferde ula\u015fmak nasip olmad\u0131. Rabbimiz; “Yery\u00fcz\u00fcne onlar\u0131 sarsmas\u0131n diye sa\u011flam da\u011flar yerle\u015ftirdik; kolayca yollar\u0131n\u0131 bulabilsinler diye orada vadiler, yollar a\u00e7t\u0131k.” ( Enbiy\u00e2 Suresi 31. Ayet) buyuruyor. Ayeti ya\u015fayarak \u00f6\u011frenmek b\u00f6yle bir \u015fey olsa gerek. Ege b\u00f6lgesinde kuzey g\u00fcney hatt\u0131 ge\u00e7it nadir. Do\u011fu-Bat\u0131 hatt\u0131 ula\u015f\u0131m ne kadar kolay ise Kuzey-G\u00fcney o kadar zor. Co\u011frafya bilmek yetmiyor, tam idrak i\u00e7in ya\u015famak \u015fart. Zirveden \u00fcz\u00fcm bah\u00e7eleriyle kapl\u0131 Ala\u015fehir ovas\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm ya bu da yeter, dedim. \u00d6demi\u015f il\u00e7esinin Birgi beldesine gitmek i\u00e7in bir da\u011f daha a\u015fmam\u0131z gerekti.
Birgi ve Birgivi Hazretlerine ula\u015fmak kolay de\u011filmi\u015f bunu da \u00f6\u011frendim, on be\u015f y\u0131ld\u0131r neden u\u011framad\u0131\u011f\u0131m\u0131z da ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Yolda olmak \u00f6\u011frenmektir. Birgi yol \u00fczerinde bir belde de\u011fil da\u011fa s\u0131rt\u0131n\u0131 vermi\u015f bir \u015fehir. \u015eehir diyorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc Ayd\u0131no\u011fullar\u0131’n\u0131n merkezi, Ulu Camii var. Fakat yeni yollar beldeden ge\u00e7meyince merkez olma \u00f6zelli\u011fini yitirmi\u015f, bu \u00f6zelli\u011fini yitirdi\u011fine de seviniyoruz; \u00e7\u00fcnk\u00fc aksi halde korunamazd\u0131. \u0130nsan’\u0131n kolay ula\u015ft\u0131\u011f\u0131, ranta a\u00e7\u0131lan her \u015fehir ruhunu kaybetmeye gebedir. Ne yaz\u0131k ki \u015eehri imar eden de tarumar eden de insan. \u0130mar edenler hay\u0131rla, tarumar edenler nefretle an\u0131l\u0131yor ve bundan sonrada b\u00f6yle an\u0131lacak.
\u00c7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131 buralara getirip bu vatan\u0131n nas\u0131l yurt yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 uzun uzun anlatmal\u0131y\u0131z. Alperenlerden, Gazilerden, Ahilerden, Bac\u0131lardan, Dervi\u015flerden bahsetmeliyiz.
Mente\u015fe beyli\u011fi ve ard\u0131ndan Ayd\u0131no\u011fullar\u0131 beyli\u011fi. Manisa – Saruhan beyli\u011fi, Bal\u0131kesir -Karesi beyli\u011fi, K\u00fctahya -Germiyan beyli\u011fi gibi b\u00f6yle t\u00fcm Anadolu beylik merkezleri gezi rotas\u0131 g\u00fczel de\u011fil mi? Ne demek istiyorum. Bulundu\u011fumuz yeri, yolumuzun ge\u00e7ti\u011fi beldeleri tarihi okumalar yaparak, seyahatnamelerden istifade ederek gezersek verimli olur. Yeni \u00f6\u011frenmelere, ke\u015fiflere kap\u0131 aralayan bir seyahat olur. \u0130\u015fte o zaman turist gibi de\u011fil seyyah gibi hakiki manada \u00e7evremizi tan\u0131m\u0131\u015f oluruz. Ne diyoruz; seyyahl\u0131k \u00f6\u011frenilebilen meslektir. <\/p>
<\/cite><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\u015eehirlerin kadimi genelde yenisinden g\u00fczeldir. Eski \u00c7ine, yeni \u00c7ine’nin 10 km ilerisinde;Ahmet Gazi Camii, Ahi Bayram ve \u0130brahim t\u00fcrbesiyle bilinmeyen k\u00fclliyeli \u015fehirler listesine eklenecek bir beldedir....<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4573,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"quote","meta":{"footnotes":""},"categories":[67,134,31,207,243,213,248,8],"tags":[],"class_list":["post-4568","post","type-post","status-publish","format-quote","has-post-thumbnail","hentry","category-aydin","category-ege","category-gezi-rotasi","category-izmir","category-kulliye","category-kulliyeler","category-mugla","category-sehir-kulturu","post_format-post-format-quote"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4568","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4568"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4568\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4576,"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4568\/revisions\/4576"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4573"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4568"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4568"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kainatamektup.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4568"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}